Lời kết của tác giả

Nếu phải nhìn lại và nói chính xác Christmas a Hamburger đã đến từ đâu, tôi sẽ không thể chỉ ra một khoảnh khắc duy nhất, một câu nói duy nhất hay một hình ảnh duy nhất. Cuốn sách này không ra đời theo kiểu tôi ngồi xuống và quyết định viết một câu chuyện Giáng sinh về hai con người. Nó đúng hơn đã được bồi đắp từ lâu bởi những thứ thoạt nhìn chẳng liên quan gì đến nhau: từ âm nhạc, phim ảnh, tiếng Trung, những bí ẩn thần kinh học, từ Hamburg, từ một mùa đông Praha, từ ứng dụng dịch trên điện thoại, từ những hình ảnh tôi mang theo trong đầu, và cả từ câu hỏi liệu tôi có thể viết něo đó dễ tiếp cận hơn mà không đánh mất chính mình.

Và sau đó là một thứ nữa, cuối cùng có lẽ là quan trọng nhất: từ cuộc trò chuyện đầy yêu thương với người yêu của tôi, Petr, người mà chúng tôi bắt đầu gọi nhau bằng những biệt danh dịu dàng của riêng mình.

Christmas a Hamburger chính là hai chúng tôi.

Khởi đầu là một câu hỏi có vẻ bình thường: Liệu tôi có thể viết một cuốn tiểu thuyết young adult sao cho vừa làm hài lòng độc giả vừa làm chính bản thân tôi thích thú? Tôi không chỉ muốn thử sức với một thể loại. Tôi không muốn sao chép một công thức sáo mòn nơi hai người gặp nhau, yêu nhau, gặp trở ngại và cuối cùng là xem trở ngại đó có biến mất hay không. Tôi tò mò liệu có thể viết một câu chuyện về mối quan hệ, đầy mong manh, gần như mang không khí Giáng sinh mà vẫn không làm mất đi giọng văn riêng của mình. Liệu trong đó có thể giữ lại nỗi u sầu, âm nhạc, sự kỳ lạ, thể xác, sự vụng về, ngôn từ, thành phố và tất cả những gì thực sự hấp dẫn tôi khi viết.

Tôi không chắc Christmas a Hamburger là một tiểu thuyết hay một truyện vừa. Về độ dài thì nó nằm ở khoảng giữa. Sách chưa đầy hai trăm trang, lại được minh họa bằng các bức tranh. Đối với tôi, đây chủ yếu là một câu chuyện trữ tình. Chỉ có điều, nó không trữ tình theo nghĩa dựa vào những câu văn phức tạp và ngôn ngữ hào bóng. Chất trữ tình của cuốn sách này đối với tôi nằm ở những hình ảnh nhiều hơn. Ở sự lặp lại của những cử chỉ nhất định. Ở việc lúc thì nói chuyện qua ứng dụng dịch, lúc thì đút điện thoại vào túi. Ở việc ai đó đứng bên dòng nước. Rằng ai đó đang cầm chiếc ly. Rằng ai đó không biết phải nói gì, và chính vì thế mà něo đó thành hình.

Một thử thách lớn đối với tôi là gọt giũa văn bản đến mức tối thiểu. Để nó thở một cách giản dị hơn so với những gì tôi có lẽ quen thuộc. Không cố gắng giải thích mọi thứ. Để hình ảnh làm thay công việc của câu chữ. Để độc giả tự lấp đầy không gian bằng trí tưởng tượng của chính họ. Theo nghĩa này, Christmas a Hamburger được kể gần như mang phong cách điện ảnh nhiều hơn là một tác phẩm văn xuôi trữ tình dựa trên sự trang trí từ ngữ. Máy quay quan sát. Nhân vật đứng đó. Điện thoại sáng lên. Chiếc xe điện chạy qua. Dòng nước trôi đi. Và ý nghĩa không phải lúc nào cũng cần được nói ra thành lời.

Động lực thực sự đầu tiên đến từ một nguồn khác. Tôi tình cờ đọc được bản tin về một người sau khi bị tai nạn đã tỉnh dậy và bắt đầu nói một thứ tiếng khác. Điều khiến tôi chú ý không phải là tính giật gân của bản tin đó, mà là sự rạn nứt trong quan niệm rằng ngôn ngữ là một thứ cố định. Tôi bắt đầu tìm kiếm những trường hợp tương tự. Những người sau tai nạn, sau các biến cố thần kinh, sau khi bị va đập vào đầu, sau khi tỉnh dậy từ cơn hôn mê. Có khi người ta nói về giọng ngoại quốc, có khi về sự trở lại của một ngôn ngữ đã học từ lâu, có khi về việc bộ não đột nhiên mở ra một lối đi khác với lối đi thông thường. Tôi bị mê hoặc bởi việc chúng ta biết quá ít về những gì diễn ra bên trong một con người khi họ cất lời. Rằng câu nói chúng ta thốt ra lại là một điều ít hiển nhiên nhường nào.

Từ đó mà Christmas ra đời.

Tôi không muốn tiếng Trung của nhân vật này chỉ là một mánh lới. Tôi không muốn đó chỉ là một nét độc đáo để câu chuyện bán lấy sự huyền bí. Tôi tò mò điều gì xảy ra khi một con người hiểu thế giới xung quanh, nhưng câu trả lời phát ra từ cậu ấy lại bằng một ngôn ngữ khác. Khi tiếng Séc trong tâm tưởng và giọng nói cất lên của cậu ấy ngừng trùng lấp. Khi cậu ấy không câm lặng, nhưng đối với thế giới xung quanh lại trở nên gần như câm lặng, bởi vì cậu ấy nói một thứ ngôn ngữ mà những người khác không tài nào tiếp nhận nổi nếu thiếu bản dịch.

Thế là Christmas hiểu tiếng Séc, nhưng thoát ra khỏi miệng cậu lại là tiếng Trung. Cậu có thể viết. Cậu có thể dùng điện thoại. Cậu có thể với lấy phần mềm dịch thuật. Chỉ có điều, công cụ dịch thuật trong cuốn sách này không phải là món đồ kỹ thuật thông thường. Nó là một nhịp cầu mong manh. Một chiếc màn hình giữa hai con người. Nơi sự gượng gạo, khoảng lặng và niềm khao khát buộc phải gói gọn trong một câu ngắn ngủi. Và đồng thời, nó vẫn cứ thiếu sót. Bởi vì hiểu được câu chữ hãy còn chưa có nghĩa là hiểu được con người.

Ban đầu, có lẽ tôi đã nghĩ rằng cuốn sách này sẽ đưa mình đến với tiếng Trung một cách thiết thực. Rằng tôi sẽ bắt đầu đắm chìm vào nó nhiều hơn, rằng tôi sẽ học được nhiều hơn vài từ vựng. Điều đó cho đến nay vẫn chưa xảy ra. Tiếng Trung rốt cuộc vẫn giống như một cánh cổng mở. Nhưng cuối cùng thì điều đó cũng rất phù hợp với cuốn sách. Hamburger trong truyện cũng đâu phải học tiếng Trung như một học sinh hoàn thành chỉ tiêu. Cậu ấy học cách xích lại gần nó, bởi vì một người rất quan trọng với cậu bỗng chốc đang sống ở bên kia biên giới ngôn ngữ.

Một từ ngữ đã trở nên quan trọng đối với tôi là liú. Một từ có thể mang ý nghĩa ở lại, trôi chảy, lưu lại, dòng chảy. Ý nghĩa chính xác thay đổi tùy theo bối cảnh. Và chính điều đó đã thu hút tôi. Rằng "ở lại" không nhất thiết phải có nghĩa là đông cứng. Rằng sự gần gũi không nhất thiết phải là cái lồng. Rằng một con người có thể ở lại với ai đó, mà đồng thời vẫn tiếp tục dịch chuyển. Rằng tình yêu không hẳn là sự quay về với ngôn ngữ cũ. Có lẽ đó là sự sẵn sàng bước vào một ngôn ngữ mới.

Song song với đó, album mang tựa đề Christmas a Hamburger đã thành hình. Đối với cuốn sách này, âm nhạc không phải là phần phụ thêm được gắn vào cuối như một lớp trang trí tạo không gian. Nó là một trong những cách thức hình thành nên câu chuyện. Các ca khúc lần lượt trở thành những chương sách: ZAARE, Too Dark For You, After You Left, Somehow We Do, Pretty Boy, Snow in Your Hair, Something Happened to My Words, Say It Softly, Christmas and Hamburger, ZAARE Lullaby. Mỗi tựa đề đều mang một mảnh cốt truyện, nhưng trên hết là mang âm hưởng. Đôi khi tôi có tâm trạng âm nhạc trước rồi mới đến phân cảnh. Lại có lúc nhân vật xuất hiện và bài hát mở ra không gian cho họ hồi tưởng.

Ngay từ đầu, ZAARE đã là nhiều hơn một cái tên. Nó được cấu thành từ các bản ngã, tên gọi, dấu vết, những tầng sâu nội tâm của tôi. ZEUS, ALEŠ, ANTONIO, RAJNEESH, ENDRALON. Một từ viết tắt, một câu thần chú, một cánh cổng vào. Trong sách, nó vẫn ở đó như nốt nhạc đầu tiên của toàn bộ câu chuyện, như tâm trạng của thuở ban đầu khi vẫn chưa biết chính xác chuyện gì đang xảy ra, nhưng cơ thể thì đã biết rằng có điều gì đó phải thay đổi. Hamburger đến Prague và vẫn chưa thể giải thích tại sao. Cơ thể biết điều đó trước cả lý trí. Điều đó rất quan trọng đối với tôi. Con người thường không tài nào giải thích nổi sự dịch chuyển của mình cho đến khi bản thân đã ở trên đường.

Cùng với đó là khung giờ 2:45. Nó không xuất hiện trong cuốn sách này một cách tình cờ. Nó bắt nguồn từ tựa đề cuốn sách của tôi Usuš své vlasy v 15:30, 2:45 và quay trở lại đây như một dấu ấn tác giả từ một câu chuyện khác. Càng lúc tôi càng nhận thức rõ hơn rằng một số thứ trong các tác phẩm của tôi không nhất thiết phải được giải thích ngay trong cuốn sách nơi chúng xuất hiện lần đầu. Đôi khi ý nghĩa của chúng chỉ hé mở ở nơi khác, trong một câu chuyện khác, một nhân vật khác, một hoàn cảnh khác. Có lẽ nhờ vậy mà câu trả lời cho câu hỏi vì sao Usuš své vlasy v 15:30, 2:45 lại mang tên gọi đó, cũng được tìm thấy một phần ở đây — trong khoảng thời gian đêm muộn của Hamburger giữa căn phòng cũ và cuộc hành trình. Vào khoảnh khắc mà lý trí chưa đưa ra quyết định, nhưng cơ thể đã biết rằng không thể nào ở lại được nữa.

Khi viết, tôi lại nhận thức thêm được một điều nữa. Không phải tất cả các cảnh được tạo ra đều phải ở lại trong cuốn sách mà chúng vốn được viết cho.

Cuối cùng, tôi đã cắt bỏ hoàn toàn một cảnh như vậy khỏi Christmas a Hamburger. Trong đó, Christmas a Hamburger đi dạo qua Prague và đi ngang qua một rạp chiếu phim khiêu dâm. Christmas chỉ tiện miệng nhận xét: "Đó là nơi cậu sẽ không muốn ghé thăm đâu." Đó là một cảnh ngắn, bình thường, giúp neo giữ cả hai nhân vật sâu hơn vào một Prague cụ thể. Cuối cùng tôi đã bỏ nó đi vì nó làm chuyển hướng sự chú ý khỏi nhịp điệu trữ tình của cuốn sách.

Dù vậy, tôi không vứt nó đi.

Bởi vì ngay từ đầu tôi đã có cảm giác rằng khoảnh khắc này có lẽ không thuộc về đây. Rằng nó thuộc về một câu chuyện khác. Có lẽ một ngày nào đó nó sẽ xuất hiện trong bộ năm tập Usuš své vlasy v 15:30, 2:45, nơi sự việc tương tự có thể được nhìn nhận từ phía bên kia. Rốt cuộc, đối với tôi, một số cảnh không thuộc về một cuốn sách duy nhất. Chúng thuộc về thế giới nơi các câu chuyện riêng lẻ gặp gỡ, lướt qua nhau và thỉnh thoảng kể cho nhau nghe những điều mà tự chúng sẽ không bao giờ nói hết.

Hamburger đến từ Hamburg. Từ căn hộ màu đen và vàng. Từ căn phòng vừa đẹp đẽ vừa trở nên không thể chịu đựng nổi sau sự ra đi của Dominique. Từ một nơi mà ai đó yêu bầu không khí nhưng lại không chịu nổi con người đằng sau nó. Đối với tôi, Dominique chưa bao giờ là một kẻ phản diện. Cũng giống như Dominik trong phần của Christmas không phải là kẻ phản diện. Tôi quan tâm đến những con người chỉ yêu một phần của người khác. Đôi khi là thật lòng, dịu dàng, hấp dẫn, gần như trìu mến. Nhưng chỉ là một phần. Bức tranh. Bầu không khí. Vẻ đẹp. Sự u sầu. Làn khói trong ánh sáng. Bàn tay trên vai. Chứ không phải toàn bộ sức nặng.

Từ đó sinh ra Too Dark For You.

Hamburger không "quá tối tăm" kiểu làm dáng. Đó không phải là sự tự thương hại hay bóng tối mang tính hiệu ứng. Đó là một thực tế mà sau Dominique, anh phải thừa nhận về bản thân mình. Rằng có ai đó đã yêu căn phòng đen vàng của anh, quần áo, âm nhạc, làn khói, chuyển động trong đêm, nhưng lại không muốn ở lại với những thứ không còn đẹp đẽ nữa. Với nỗi sợ hãi, sự mệt mỏi, sự thật gây vướng víu trong phòng. Bóng tối của Hamburger không phải là một lỗi lầm cần phải loại bỏ. Nó là một phần sự tồn tại của anh. Và khi ai đó không thể chịu đựng được nó ở bên trong, Hamburger bắt đầu mang nó ra bên ngoài: trong chiếc áo khoác, đôi giày, chi tiết màu vàng, trong cách anh chiếm lấy không gian trên vỉa hè.

Christmas cũng có nỗi đau tương tự, nhưng được đặt ở góc độ khác. Dominik nhìn nhận anh như một pretty boy. Một con người đẹp đẽ, mỏng manh, có chút u sầu, người mà người ta có thể đến gần, chạm vào, ở bên cạnh một lúc rồi lại bỏ đi. Bản thân Dominik cũng không hẳn là kẻ xấu. Anh chỉ thích sự gần gũi mà không phải chịu trách nhiệm. Và Christmas phải tự định nghĩa lại rằng sự gần gũi không có giá thì không phải là sự gần gũi. Đó chỉ là sự lịch sự.

Chương thứ năm đối với tôi vì thế không chỉ là một trạm dừng cốt truyện. Đó là một nghi thức. Ngọn nến, bánh bò ngọt, đường trên đầu ngón tay, mẩu giấy gấp làm tư, chiếc khuy áo của Dominik. Christmas vẫn chưa biết Hamburger ở đó. Cậu ấy không được phép biết. Ý nghĩa nằm chính ở chỗ đó. Cậu không gọi tên một con người cụ thể. Mà chỉ thả cho Dominik đi và nhường chỗ cho một kẻ sẽ không chơi đùa với anh ta. Chỗ đứng đó quan trọng hơn cuộc gặp gỡ. Nếu không có nó, cuộc gặp gỡ sau đó chỉ là một sự tình cờ lãng mạn. Có nó rồi, đó là chuyển động của hai con người chưa quen biết nhau, nhưng mỗi người đều đang từ bỏ thứ gì đó vốn không đủ với mình.

Một trong những dấu ấn điện ảnh đã lọt thẳng vào cuốn sách ở chương nơi Christmas và Hamburger bước lên trường quay phim. Nhân vật Zhang Li lấy cảm hứng từ nữ diễn viên Zhang Ziyi — không phải như một chân dung y chang, mà như một lời nhắc nhở về một vẻ thanh lịch điện ảnh nhất định, sự tập trung, sự mỏng manh và sức mạnh cùng hội tụ trong một thân xác. Tôi quan tâm đến khoảnh khắc kỳ lạ ấy, khi một thế giới khác đột ngột mở ra trong câu chuyện thân mật của hai con người: bộ phim, đoàn làm phim, ngoại ngữ, công việc với hình ảnh, một gương mặt nổi tiếng nhưng đồng thời cũng chỉ là một con người trong một không gian cụ thể.

Đồng thời, một ký ức cá nhân từ quá trình quay The Wheel of Time cũng phản chiếu vào chương này. Không phải như một giai thoại lớn, mà đúng hơn như một sự trở về nhỏ bé. Sau nhiều năm, tôi lại thấy mình ở đó, ở gần Rosamund Pike, người mà tôi từng biết từ thủa đầu sự nghiệp của cô ấy, và đột nhiên hai khoảnh khắc cách xa ấy kết nối lại với nhau một cách kỳ lạ. Đó không phải là một cuộc gặp gỡ hoành tráng hay một giai thoại mang tính hiệu ứng. Hơn hết là một khoảnh khắc tĩnh lặng đọng lại trong con người, bởi vì người ta cảm nhận được trong đó sự kết nối kỳ lạ giữa hai điểm xa xôi của chính cuộc đời mình.

Chính nguồn năng lượng này của trường quay phim — sự tập trung của đoàn làm phim, công việc với hình ảnh, các ngoại ngữ, gương mặt nổi tiếng hiện diện một cách bình dị giữa những người khác và cảm giác rằng một số cuộc gặp gỡ trong đời không quay lại bằng lời to tiếng, nhưng dẫu sao vẫn quay trở lại — đã len lỏi một cách gián tiếp vào phân cảnh với Zhang Li. Và cũng chính tại đó, đồng thời người ta thấy rằng tiếng Trung của Christmas không chỉ là sự mất mát hay trục trặc, mà còn là khả năng hiện hữu trong một ngôn ngữ khác một cách chuẩn xác, hiện diện và cần thiết. Hamburger nhìn nhận cậu trong một ngôn ngữ mới không phải như một kẻ lạc lối, mà như một con người bằng xương bằng thịt. Điều đó đối với tôi là tối quan trọng: tiếng Trung của Christmas không chỉ là sự mất mát. Đó cũng là một mái nhà mới, dẫu kỳ lạ, bất tiện và không ai mong cầu.

Dấu ấn điện ảnh lớn đối với tôi chính là Wings of Desire. Bộ phim về thành phố, sự tĩnh lặng, sự quan sát, khát khao làm người, về một loại sầu u hoài đặc biệt không chết lặng mà đầy lắng nghe. Nó không lọt vào cuốn sách như một lời trích dẫn. Mà đúng hơn như một cách cảm nhận thành phố. Praha mùa đông trong Christmas a Hamburger đối với tôi không phải là một phông nền với những ánh đèn Giáng sinh. Đó là một không gian cưu mang những con người vẫn chưa biết mình đang đi đâu. Những chuyến xe điện, những vỉa hè ướt át, phố Vodičkova, Quảng trường Wenceslas, Hot Grill, sông Vltava, quán ăn nhanh Trung Quốc. Một thành phố nơi con người có thể lạc lối đủ để gặp gỡ một điều gì đó mới mẻ.

Một sự gần gũi điện ảnh ẩn giấu khác đối với tôi là The Double Life of Veronique của Krzysztof Kieślowski. Không phải ở cốt truyện, mà ở môơtíp về sự tồn tại kép, tiếng vang, sự đồng bộ, hai cuộc đời có thể lướt qua nhau nhưng dẫu sao vẫn lờ mờ biết về nhau trước khi họ gặp mặt. Trong cuốn sách này có Dominique và Dominik, Hamburger và Christmas, Hamburg và Praha, ngôn ngữ cũ và ngôn ngữ mới, hình ảnh và con người phía sau hình ảnh. Mọi thứ phản chiếu lẫn nhau theo một cách nào đó, nhưng không bao giờ hoàn toàn đơn giản.

Thuộc về nền tảng sâu thẳm của cuốn sách còn có cả thần thoại nội tâm của chính tôi: từ Vroucnopotir từ Endralon — kroniky andělů hvězdného Avalonu, âm thanh của từ không mang tính chất thông tin, mà như một tiếng ngân vang của thể xác. Vroucnopotir không nhằm để giải thích một khái niệm kỳ ảo. Nó đúng hơn là một âm sắc mà cơ thể nắm bắt được trước cả lý trí. Âm thanh trong lồng ngực. Thứ gì đó không thể kể lại bằng lời, nhưng dựa vào đó người ta có thể đứng dậy, bước đi, quay về, ở lại. Trong những từ ngữ như thế, tôi luôn quan tâm đến việc chúng không chuẩn xác theo từ điển, mà chuẩn xác một cách chân thực bằng thể xác.

Có lúc tôi cũng làm một video ca nhạc cho cuốn sách này, trong đó tôi là người hát. Tôi không coi đó là một trò thu hút tự thân, mà như một tầng khác của cùng một quá trình. Với Christmas và Hamburger, lời ca, âm nhạc, hình ảnh và giọng hát liên tục hòa quyện vào nhau trong tôi. Đôi khi tôi có cảm giác bài hát biết trước cả chương sách. Đôi khi video ca nhạc mở ra một khung hình mà văn xuôi mãi mới đuổi kịp. Đôi khi tôi hát thứ gì đó mà mình vẫn chưa biết cách viết cho chính xác.

Khi rà soát lại, điều tôi chú ý nhất là không biến cuốn sách thành một thứ gì đó quá bóng bẩy. Thật cám dỗ khi muốn giải thích một số điều. Viết thêm một câu đằng sau hình ảnh để bảo người đọc phải cảm thấy thế nào. Làm mượt mà những cách diễn đạt kỳ lạ. Biến nó thành một "văn xuôi đẹp hơn". Chỉ là cuốn sách này cần giữ lại chút kỳ quái. Những cảm xúc lớn lao trong đó không xuất hiện dưới dạng những câu văn to tát. Chúng xuất hiện như một chiếc điện thoại được ai đó nhấc máy. Như đường ơn phước trên những ngón tay. Như chiếc cốc. Như cái móc áo trống không. Như chiếc áo khoác xanh. Như một từ không thể dịch chỉ bằng một cách duy nhất.

Thế nên đối với tôi, cuốn sách này là một câu chuyện về sự dịch thuật, nhưng không chỉ là dịch ngôn ngữ. Ở đây, nỗi đau được dịch thành đồ vật. Niềm khao khát thành cử chỉ. Sự im lặng thành chiếc điện thoại di động. Thành phố thành bước đi. Tình yêu thành sự sẵn lòng để người kia được sống trong thứ ngôn ngữ vừa vặn còn sót lại hoặc vừa hình thành với họ.

Christmas a Hamburger đến được với nhau không phải vì họ lập tức hiểu nhau. Họ đến được với nhau vì không ai bắt đầu sửa lưng người kia. Hamburger không đợi Christmas quay trở lại thứ ngôn ngữ cũ. Và Christmas không cần được cứu rỗi như một cậu thiếu niên buồn bã xinh đẹp. Cả hai đều phải học cách buông bỏ điều gì đó: Dominique, Dominik, căn phòng cũ, bức tranh cũ, ngôn ngữ cũ, cách chờ đợi cũ.

Và có lẽ chính vì thế mà cuốn sách này mang không khí Giáng sinh. Không phải vì trong đó có tháng mười hai, nến, tuyết, đường và ánh sáng. Mà vì Giáng sinh trong đó không phải là đồ trang trí. Đó là những ngày mà con người tự hỏi điều gì còn có thể đến. Ai có thể gõ cửa. Có thể học được thứ ngôn ngữ nào. Việc ở lại có ý nghĩa gì. Việc để mọi thứ trôi đi có ý nghĩa gì.